تبلیغات
دکتر سید مهدی مصطفوی - محمد بن حسن بن ولید قمی

محمد بن حسن بن ولید قمی

محمد بن حسن بن ولید قمی

در طول تاریخ اسلام، بالاخص تاریخ تشیع، همواره دانشمندانی می زیسته اند كه در حراست و حفاظت از مبانی و احكام نورانی اسلام و تشیع علوی، زحمات فراوانی را متحمل شده اند. تشیع كنونی نتیجه تلاش مستمر و بی وقفه همین بزرگان بوده است كه امروزه بدون آنكه تغییر و تبدیلی در اركان و احكام جاودانی آن پدید آید و یا گرد و غباری بر چهره پرفروغ آن بنشیند، روز به روز با چهره ای شفاف تر و تابنك تر خودنمایی می كند. كنون علی رغم تهاجم جدی و گسترده دشمنان قسم خورده این آئین مقدس - كه در اعصار مختلف و با شیوه های متفاوت در محو آثار ارزشمند اسلام و یا كم رنگ جلوه دادن زیبایی های آن كوشیده اند. - به وضوح می بینیم كه به لطف امدادهای غیبی خداوند منان متعال و هوشیاری علمای آگاه و بیدار، این توطئه ها نكام و خورشید وجودی این آئین جاودانی در افقی بالاتر و تابنك تر از گذشته پرتو افشانی می كند. «یُریدُون لِیُطفِئُوا نُور الله بِاَفواههم و الله مُتّمُ نُورِهِ وَ لَو كرِهَ الكافِرون.»


آنان كه می خواهند نور خدا را با دهان خود خاموش سازند، ولی خداوند نور خود را كامل می كند، هر چند كافران خوش نداشته باشند.

با مطالعه ادیان و مذاهب مختلف و آنچه در ادوار گوناگون بر آنها گذشته است و اینكه تا چه حد دست خوش حوادث و دچار تغییر و تحول شده اند - به طوری كه در بعضی از موارد حتی تغییر كلی و ریشه ای یافته و اصول و مبانی اولیه خود را از دست داده اند. - نقش علمای ژرف اندیش و پرتلاش اسلام در پاسداری از حریم اسلام ناب محمدی (ص) به خوبی روشن خواهد شد.

در این میان، نقش علمای علم رجال و محدثین نامی شیعه در نقل احادیث صحیح و معتبر، دقت و تأمل فراوان درعدم نقل روایات ضعیف با طرح آنها و جلوگیری از تحریف و تبدیل در احادیث صادره از ائمه اطهار (ع) بسیار حائز اهمیت و قابل تقدیر می باشد.

محمد بن حسن بن ولید قمی مشهور به «ابن ولید»(2) را باید در شمار یكی از دانشمندان و فقهای صاحب نام جهان تشیع در عصر خود به حساب آورد كه در بین علمای علم رجال و محدثین نامی شیعه، در وثاقت و اعتماد ویژه به او، جایگاه ویژه ای دارد. دراین جستار به فرازهایی از زندگانی این شخصیت بزرگ جهان تشیع، با استناد به گفتار رجال شناسان و محدثین بلند آوازه اشاره خواهیم كرد.

دوران شكوفایی ابن ولید

محمد بن حسن بن ولید مشهور به ابن ولید و كنیه اش ابوجعفر می باشد. اگر چه متأسفانه در كتب رجالی از تاریخ ولادت این عالم و فقیه بزرگ سخنی به میان نیامده است.

لیكن دوران شكوفایی وی از زمانی آغاز می شود كه ایشان پس از رحلت علی ابن بابویه، پدر بزرگوار شیخ صدوق - رحمهما الله - در قم و رحلت محدث عظیم الشأن، ثقة الاسلام كلینی (م 328 یا 329) در بغداد و همزمان با شروع غیبت كبرای امام زمان (ع) (329 ق)، در زمره بزرگترین فقها و محدثان شیعه، در ایران و در شهر مقدس قم می زیست.

با توجه به اینكه قم در آن روزگار مانند ایام پیشین خود، مركز شیعه و فقها و محدثین بود و بسیاری از مشایخ فقه و حدیث در آن به سر می بردند، با این وصف چهره پرفروغ ابن ولید در بین آنها امتیازات ویژه ای داشت و سرآمد همه آنها بود.

ابن ولید در فقه، حدیث، علم رجال و جرح و تعدیل راویان و رجال حدیث از درخشنده ترین چهره های علمی شیعه بود.

مكتب فقه و حدیث او، یعنی فتوی بر اساس متون حدیث و دلالت آن بدون تمسك به علم اصول فقه - كه كار فقهای پیشین قم و علی ابن بابویه بود.- در اواسط سده چهارم هجری قمری به وی منتقل شد. بینش خاص او در جرح و تعدیل راویان و دقت فراوانش در عدم نقل روایت از روایتگران ضعیف در قم، زبانزد اهل فقه و حدیث بود.

ابن ولید در نظر دانشمندان بزرگ شیعه

شیخ الطائفه، محمد بن حسن طوسی معروف به «شیخ طوسی» كه به اعتراف تمام دانشمندان اسلامی، كه پس از وی آمده اند، یكی از بزرگترین نوابغ جهان و پیشوای فقها و متكلمین عصر خود بوده است. او شخصیتی است كه امروزه نیز مجتهدین شیعه، ریاست و تقدم او را در علم فقه، اصول، كلام، تفسیر و سائر علوم اسلامی مسلم می دانند (به همین جهت وی را پیشوای علما و مجتهدین شیعه یعنی

«شیخ الطائفه» می نامند). این فقیه نامی درباره ابن ولید می گوید:

«محمد بن حسن بن ولید قمی دانشمندی جلیل القدر، آگاه به رجال و مورد اطمینان می باشد. او در علوم گوناگون كتاب های زیادی دارد كه از جمله كتاب الجامع، التفسیر و غیر اینها است. روایات و كتب وی را ابن ابی جید برای ما نقل كرده و نیز جماعتی از علما از فرزندش احمدبن محمدبن حسن و جماعتی دیگر از علما هم آنها را از ابوجعفر بن بابویه (شیخ صدوق) به ما اطلاع داده اند.»

در حاشیه فهرست شیخ آمده است كه:

«محمد بن الحسن از احمد بن علویه الكاتب الاصفهانی البحری معروف به ابن اسود متوفای سنه 320 ق (تقریباً)، كه صاحب قصیده ای هزار بیتی به نام مجرة در مدح حضرت امیرالمؤمنین (ع) می باشد، روایت می كند.»

شیخ اجل طوسی (ره) در كتاب ارزشمند رجال خود نیز از این فقیه والا مقام نام برده و می گوید:

«محمد بن حسن بن احمد بن ولید قمی دانشمندی جلیل القدر است و استادی آگاه به فقه و ثقه. او از محمد بن حسن صفّار و سعد بن عبدالله اشعری روایت می كند و هارون بن موسی تلّعكبری هم از وی می گوید: «وی را ندیده ام؛ ولی اجازه او به دست شاگردش جعفر بن حسن مؤمن كه همه روایاتش را در بردارد، به من رسیده است و تمام روایات او را ابوالحسین بن ابی جید به ما خبر داد.»

احمد بن علی بن احمد بن عباس معروف به نجاشی، (م 450 ق) یكی از علمای علم رجال در كتاب رجال خود - كه آن را پس از فهرست و رجال شیخ تألیف كرده و درصدد رفع كاستی های آن و تكمیل نقیصه های این دو كتاب بوده است. از این فقیه گرانقدر و استاد مشایخ قم، اطلاع بیشتری به دست می دهد و وی را این گونه توصیف می كند:

«ابوجعفر محمد بن حسن بن احمد بن ولید، پیشوای علمای قم، بزرگ فقیه آنها، پیشرو و از چهره های درخشان آنان بود. او در قم می زیست، ولی اصالت او از قم نبود. دانشمندی بود معتمد و شخصی مورد اطمینان، سرشناس و مورد اتفاق همه. او كتاب هایی دارد از جمله: تفسیر قرآن و الجامع. ابوالحسین علی بن احمد بن محمد بن طاهر از وی به ما خبر داد. اجازه ابن ولید به او كه مشتمل بر كتاب ها واحادیث اوست، را دیده ام. ابوجعفر محمد بن حسن بن ولید در سال 343 ق وفات یافت.»

آنچه حائز اهمیت است و قابل دقت می باشد این است كه دراین اثر گرانبها، كه به تعبیر آیت الله العظمی بروجردی (ره) «از پایه های رجال ما از لحاظ صحت و اعتبار می باشد.»مرحوم نجاشی چگونه و با چه عباراتی این دانشمند بلند مرتبه را توصیف كرده است: ثقة ثقة، عین و مسكون الیه با مراجعه به این كتاب ارزشمند می بینیم، ایشان كمتر كسی را این گونه و با چنین عبارات معرفی می كند.

ابوالحسن محمد بن احمد بن داود قمی معروف به ابن داود قمی (م 368 ق) از دانشمندان نامی قم، استاد مشایخ قم در زمان خود و از معاصرین شیخ صدوق (ره) در رجال خود، در دو جا بانقل عباراتی از شیخ و نجاشی، بدون آن كه چیزی بر این عبارات بیفزاید، از این فقیه بزرگ سخن به میان می آورد.

علامه شوشتری در كتاب قاموس الرجال به نقل از ابن داود می گوید:

«ابن داود در رجال خود در فصل «كسی كه دوبار توثیق شده» گفته است: ابن غضائری ابن ولید را دو مرتبه توثیق كرده است.»

علامه حلی (ره) در كتاب رجالی خود، در ترجمان وی، سخن نجاشی را به صورت مختصر نقل كرده و حتی از خود چیزی بر آن نیفزوده است.

شیخ ابوطالب تجلیل تبریزی، در كتاب معجم، در فصل اول (توثیقات وارده در مورد تك تك راویان و تعیین طبقه آنها)، تحت عنوان كسانی كه توثیق ویژه دارند، «الموثوقون بالخصوص»، ضمن تلفیقی از عبارات شیخ در فهرست و رجال، نجاشی در رجال و علامه در خلاصه، از ابن ولید سخن به میان می آورد و او را جزو طبقه نهم راویان برمی شمرد.

همان طور كه ملاحظه شد محمد بن ولید سر آمد فقها و از چهره های درخشان علمای قم بوده است. یكی از افتخارات این فقیه گرانقدر این است كه او استاد بزرگ رئیس محدثین، امین الاصحاب، كسی كه با دعای امام زمان (ع) متولد شده است، یعنی حسین بن بابویه معروف به شیخ صدوق (ره) می باشد.

* در ضمن نام این عالم بزرگوار در آزمون دکترای علوم قرآن و حدیث سال 91 در سؤال شماره 57 آمده است. و پاسخ صحیح این سؤال بوده است.




موضوع: علوم حدیث، برچسب ها: محمد بن حسن بن ولید قمی، ابن ولید، جرح و تعدیل، علوم قرآن و حدیث، زبان انگلیسی، دانلود، دکتر مصطفوی،
ادامه مطلب
[ چهارشنبه 10 شهریور 1395 ] [ 09:58 ق.ظ ] [ سید مهدی مصطفوی ]